ABC wina Odmiany winorośli

Nebbiolo – pretendent do tronu

15-12-2011

Tradycyjne beczki do barolo | fot. AD

Nie ma chyba innej odmiany winorośli, która byłaby tak mocno związana z jednym regionem. Poza swą historyczną siedzibą nebbiolo nie zrodziło jeszcze win prawdziwie wielkich, ale na piemonckich i lombardzkich wzgórzach powstają z niego prawdziwe arcydzieła.

Od nibiol do nebbiolo

Pierwsze znane wzmianki o nebbiolo pochodzą z roku 1268, gdy w jednym z dokumentów wymieniono odmianę nibiol uprawianą u stóp Alp w pobliżu Turynu. W roku 1300 (według innych źródeł – w 1304) Pier De’ Crescenzi w dziele Liber ruralium commodorum wychwala odmianę nebiula, podkreślając wysoką jakość i długowieczność powstającego z niej wina. Nazwa nebiolio pojawia się w roku 1303 w tekście napisanym w Canale niedaleko Alby, gdzie mówi się o „una carrata de bono puro vino nebiolio” („baryłka dobrego, czystego wina nebiolio”).

Prawną ochroną nebbiolo cieszy się już od roku 1431, kiedy to Odonium de Bancho, pełniący funkcję notariusza w miasteczku Serralunga d’Alba, uzupełnił statuty miejskie o dodatkowy rozdział. Stwierdza w nim, że każdy osobnik przyłapany na wycinaniu krzewów „nebiolium” będzie ukarany grzywną w wysokości pięciu lirów, recydywistom obetnie się prawą dłoń, a najbardziej zatwardziałych złoczyńców się powiesi.

Powszechnie przyjmuje się, że swą nazwę nebbiolo zawdzięcza jesiennym mgłom wznoszącym się znad płynącej wśród wzgórz Langhe rzeki Tanaro w czasie, gdy późno dojrzewające grona gotowe są do zbioru – wszak nebbia to po włosku właśnie mgła. Jest i inna teoria, która związek gron z mgłą przypisuje nie kondensującej się w chłodnym powietrzu wilgoci, ale białemu, przypominającemu wosk nalotowi, który jak mgła osadza się na jagodach.

Nibiol, nebiula, nebiolio, nebiolium, nebbiolo… to nie wszystkie warianty nazwy nebbiolo. Prócz tych historycznych, w różnych regionach Włoch funkcjonują lokalne nazwy tego szczepu: spanna w okolicach Novary i Vercelli, picoutener w Caremie, picotèner i picotendro w Dolinie Aosty, chiavennasca w Valtellinie. Do niedawna zresztą plantatorzy w Valtellinie nazwy nebbiolo w ogóle nie znali, a i dziś zdarza się, że zamawiający sadzonki winogrodnik odsyła przesyłkę, gdy na opakowaniu znajdzie nic mu nie mówiącą nazwę nebbiolo.

Nebbiolo we Włoszech

W średniowieczu i później nebbiolo było w Piemoncie jedną z najchętniej i najpowszechniej uprawianych odmian. Moscato rozpowszechniło się tam dopiero w XVII wieku, barbera jeszcze później, w drugiej połowie wieku XIX, gdy przywleczone z Ameryki plagi mączniaków i filoksery spustoszyły winnice i zaczęto poszukiwać mniej wrażliwych i bardziej wydajnych odmian. Powierzchnia winnic nebbiolo znacznie się zmniejszyła, co wyszło na dobre winom, gdyż tylko w starannie dobranych miejscach można uzyskać naprawdę dobrej jakości owoce i w konsekwencji – znakomite wina.

Dziś sytuacja się odwraca, rosnąca popularność win z nebbiolo i wysokie ceny uzyskiwane przez najsławniejszych producentów sprawiły, że w samym regionie Barolo w ciągu ostatnich kilkunastu lat powierzchnia winnic obsadzonych tą odmianą wzrosła dwukrotnie. Jednak większość nowych winnic znajduje się na mniej korzystnie położonych stokach i jakość robionych z nich win nie dorównuje nawet lokalnej średniej, ciągnąc ją w dół. Coraz więcej krytyków widzi w tym spore zagrożenie dla prestiżu win z Barolo i Barbaresco.

Włoskie winnice nebbiolo zajmują dziś 3775 ha. Choć powszechnie znane są tylko Barbaresco i Barolo, wszystkich apelacji DOCG i DOC, w których można stosować nebbiolo, jest w Piemoncie ponad dwadzieścia. Najbliższym sąsiadem Barolo i Barbaresco jest DOCG Roero, położone na piaszczystych wzgórzach po przeciwnej, północno-zachodniej stronie rzeki Tanaro. DOC Nebbiolo d’Alba obejmuje obszar Roero (od którego różni się przede wszystkim nieco mniejszą wymaganą minimalną zawartością alkoholu i krótszym czasem dojrzewania) i bezpośrednie sąsiedztwo Alby. Dołączywszy winnice położone nieco bardziej na południe otrzymamy najszerszą tu apelację DOC Langhe (tu nebbiolo wolno łączyć z innymi odmianami) czy jej podkategorię DOC Langhe Nebbiolo (dla win jednoodmianowych), gdzie nie ma wymogu dojrzewania win w beczkach. Łączna powierzchnia winnic nebbiolo otaczających Albę to 3400 ha.

W północnej części Piemontu nebbiolo odgrywa ważną rolę w apelacjach DOCG Gattinara i Ghemme oraz w położonej u wylotu doliny Aosty apelacji DOC Carema, a także w mniej znanych Bramaterra, Colline Novaresi i Lessona (łącznie 340 ha). W Dolinie Aosty też występuje nebbiolo (25 ha), ale najbardziej znanym „wysokogórskim” regionem uprawy tej odmiany jest lombardzka Valtellina (800 ha). To właśnie tam, poza zwykłymi winami z apelacji DOCG Valtellina Superiore i DOC Valtellina, powstają też oryginalne, skoncentrowane, robione na wzór amarone z podsuszanych gron nebbiolo wina sfursat (lub sforzato). Trochę nebbiolo trafia też do win DOCG Terre di Franciacorta rosso (50 ha). Wreszcie od stu lat za sprawą pewnego pochodzącego z Piemontu generała nebbiolo jest uprawiane na Sardynii (dziś 52 ha).
 

Tekst został opublikowany w numerze 23 (5/2006)